کوهستان آلتای
آلتای، نام رشته کوه و سرزمینی ست که در آسیای مرکزی, جمهوری خلق مغولستان و چین واقع است و از باخترِ دشت سیبری (ْ81 طول شرقی) به سوی جنوب خاوری به سمت دشت گوبی (ْ106 طول شرقی) و از حوضه رود ایرتیش و دزونگاری (زونگاری) تا کوههای سایان کشیده شده و بیش از 000‘2 کیلومتر درازا دارد و سرچشمه بسیاری از رودها مانند اُب (Ob) که چهارمین رودخانه بزرگ جهان به شمار می رود، ایرتیش (Irtysh) و یِنی سِئی (Yenisei) و رودهای حوضه آسیای مرکزی است (دائرةالمعارف بزرگ شوروی). خطالرأس کوه های آلتای بخشی از آبها را به اقیانوس منجمد شمالی و بخشی دیگر را به حوضه بسته آسیای مرکزی جاری میسازد (بریتانیکا). این کوهستان در جنوب سیبری و ما بین کشورهای قزاقستان، روسیه، مغولستان و چین واقع شده است. کوهستانی زیبا و دست نخورده که در لیست میراث فرهنگی یونسکو قرار دارد. (کوهستان)
ناهمواریها: منطقه کوهستانی آلتای به سه بخشِ آلتای شوروی درون مرزهای جمهوری خودمختار آلتای (آلتایسکی کرای) و خاور و جنوب خاوری به آلتای مغولستان و سایان باختری و کوههای حوضه رود لِبِد (قو) محدود است. بلندترین قلّه این کوهستان Belukha بلوخا، 506‘4 متر ارتفاع دارد. این کوهستان به واسطه شباهتهایی که از دیدگاه تاریخ فرسایش و شکلهای کوهستان و مناطق گیاهی به سلسله جبال آلپ دارد، اغلب با آن مقایسه میشود (نیوکاکستون). کوهستان آلتای ناحیهای چین خورده و گسلدار و دارای لایههای ضخیم سنگهای اتشفشانی است.
اقلیم: آلتای سرزمینی است دارای زمستانهای سرد و طولانی با یخبندان شدید. میانگین دمای ژانویه ْ15- سانتیگراد در دامنه کوهها است. در استپهای جوی دمای هوا به ْ60- سانتیگراد میرسد (دایرةالمعارف بزرگ شوروی). تابستانها شیبهای پست این منطقه گرم است. در ماه ژوئیه دمای هوا اغلب به ْ24 سانتیگراد و گاه تا ْ40 میرسد؛ اما در ارتفاعات مدت تابستان کوتاه و هوا خنک است. در ارتفاعاتِ از 000‘1 متر به بالا دمای هوا بین 14 تا ْ16 درجه سانتگراد متغیر است و از آن تجاوز نمیکند. در آلتای رطوبت هوا زیاد و متراکم است. بارندگی در دامنههای باختری و شمال خاوری که به سوی بادهای رطوبتی باز است به 800 تا 200‘1 میلی متر و گاه تا 000‘2 میلی متر در سال میرسد؛ ولی این بارندگی در بخش جنوب باختریِ کوهستان حدود 200 تا 300 میلی متر و در دشت چوی 100 میلی متر است (همان).
یخچالها، رودها و دریاچهها: در آلتای بیش از 000‘1 یخچال با وسعت بیش از 800 کیلومتر وجود دارد که در هوای منطقه و افزایش آب رودها مؤثرند. یخچالهای درهای به درازای 8 تا 10 کیلومتر در کاتوم و بعضی ارتفاعات دیده میشوند (همان). آلتای دارای شبکهای متراکم از رودهای کوهستانی با سطوح شیبدار و ابهای جاری است (همان؛ بریتانیکا). عمدهترین رودهای کوهستانی آلتای عبارتند از کاتون ، بوخْتارْما ، بیسْک (بیی) و چوی. در آلتایِ گوبی رودها کوتاهتر و کم عمقترند. این رودها در تابستان خشک و زمستانها منجمدند (بریتانیکا). در آلتای بیش از 500‘3 دریاچه یخچالی وجود دارد (دایرةالمعارف بزرگ شوروی)، ولی بیشتر دریاچههای آلتایِ گوبی، شورند. از وسیعترین دریاچههای آلتای میتوان تِلِتْسک و مارْکاکول را نام برد (بریتانیکا).
از نظر گیاهی در آلتای چهار منطقه مشخص وجود دارد که عبارتند از منطقه زیر بیابانی کوهستانی، استپ کوهستانی، جنگل کوهستانی و نواحی بلند کوهستانی. در دشتهای آلتای مغولستانی و گوبی بیشتر، گیاهانِ ویژه مناطق نمکزار میرویند (همان). در بخشهای مرکزی و خاوری آلتای شوروی درختان توس و کاج و دیگر درختان مخروطی شکل جنگل تایگا میرویند (دایرةالمعارف بزرگ شوروی). التای دارای چمنزارهای کوهستانی و علفزارهای وسیع است.
زندگی جانوری در آلتای به پیروی از زندگی گیاهی شامل جوندگان کوچک، بعضی جانوران گوشتخوار، جانوران علفخوار چون بز کوهی و قوچ کوهی، و پرندگانی چون عقاب، خروس جنگلی، دارکوب، باقرقره (با تلفظ صحیح باغری قره) و غیره است (همان).
تا سده 13ق/19م اقتصاد آلتای اقتصادی شبانی بود و مردم آنجا با کوچنشینی روزگار میگذراندند. (برگرفته از بریتانیکا (ماکروپدیا)؛ چمبرز؛ دایرةالمعارف بزرگ شوروی؛ فونک و واگنال؛ نیواستاندارد؛ نیز: NEW CAXTON; Universal Standard. بخش جغرافیا)
خانواده ی زبان های آلتای:
نامِ این خانواده، از همین کوهستان و سرزمین گرفته شده است. مردم ساکن این منطقه، در گذشته های دور، جنگجو، اسب سوار، و دوره گرد بودند. بعدها گروهی از ایشان به خاور و گروهی دیگر به باختر مهاجرت می کنند. بدیهی است که در طول سفرهای طولانی و با تاثیر پذیری از زبان های محلی مناطق گوناگون، امروزه تفاوت بسیاری میان مثلا آلتای زبانانِ آذربایجان و آلتای زبانانِ قزاقستان وجود دارد. خانواده ی زبان های آلتای را می توان به زیرخانواده هایی که درپی می آید تقسیم نمود:
1) ترکی: این زیرخانواده به چند شاخه تقسیم می شود
الف) Oghuz (اوغوز) یا ترکی جنوب که زبان های ترکی (در ترکیه)، ترکی آذربایجانی (در ایران و جمهوری آذربایجان)، و ترکمنی (در ترکمنستان و شمال شرقی ایران) را شامل می شود.
ب) Kipchak (قیپچاق) یا ترکی باختری که زبان های قزاقی (در قزاقستان) و قرقیزی (در قرقیزستان) و نیز زبان تاتار که شش میلیون نفر بطور پراکنده در ولگای مرکزی ، صربستان ، چین، و آسیای مرکزی بدان سخن می گویند را دربر می گیرد.
پ) Karluk (کارلوک) یا ترکی خاوری ، زبان های ازبک (در ازبکستان) و اویگور (در منطقه خودمختار زینجیانگ اویغور در چین) را شامل می شود.
ت) Eastern Hunnic (هانی شرقی) یا ترکی شمالی که زبان هایی چون یاکوت و آلتای در سیبری را دربر می گیرد.
ث) Chuvash (چاووش) که زبانی مستقل است و در ولگای مرکزی بکار می رود.
2) مغولی: این خانواده، زبان های Buryat در خاور سیبری، Kalmyk در کرانه ی دریای خزر در روسیه، و مغولی که مهمترین زبان این زیرخانواده و زبان رسمی مغولستان است را دربر می گیرد.
3) تونگوزی: زبان مانچو که در این گروه قرار می گیرد، زمانی مهمترین زبان در این زیرخانواده بود و در چین از آن استفاده می شد. امروزه، مانچو تقریبا منسوخ شده است. از زبان های این زیرخانواده می توان به اِوِنکی در بخش هایی از مغولستان و سیبری مرکزی، لاموت (اِوِن) و نانای در خاور سیبری، و اودِهه در جنوب خاوری سیبری اشاره کرد.
یک ویژگیِ زبان های آلتاییک، ”هماهنگیِ واکه ای“ است. این ویژگی به هماهنگی واکه های ریشه و پسوند در واژه ها اشاره دارد. برای نمونه هموطنان ما در زبان آذری، به آفتاب می گویند /gun/ . در زبان آذری ، /euS/ نقشِ پسوند”ی“ در فارسی را بازی می کند. با این وجود واژه ی آفتابی در زبان آذری و در هنگام تلفظ، /guneuS/ تلفظ نمی شود. در اینجا واکه ی ریشه و واکه ی پسوند همگون شده و واژه ی /geuneuS/ را بدست می دهد.
جنسیت در زبان های آلتای وجود ندارد (برخلاف انگلیسی که مثلا برای او ، she و he وجود دارد).
در زبان های آلتای، پسوندها یکی یکی به ریشه اضافه شده و واژه هایی نو پدید می آورند. برای نمونه، ”اِو“ در زبان آذری یعنی: خانه ، ”اِوسیز“ یعنی: بی خانه ، ”اِوسیزلَر“ یعنی: بیخانه ها ، ”اِوسیزلَردُن“ یعنی: از بیخانمانها، ”اِوسیزلَردُن دُ“ یعنی: از بیخانمان ها هم، و... . به اینگونه زبان ها، زبانهای همچسبشی یا التصاقی یا agglutinative گفته می شود.
در ادامه، جدول زبان های آلتای را می بینید:
Turkic Branch
Turkish : Azeri : Turkmen : Kazakh
Kirghiz : Tatar : Bashkir : Uzbek
Uigur : Chuvash : Balkar : Nogai : Salar